CÁCH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI LỚP 7
Ngoài thể loại văn biểu cảm thì cách làm bài văn nghị luận xã hội là kiến thức quan trọng trong chương trình ngữ văn lớp 7. Trong bài viết này, chúng ta tìm hiểu các nội dung như văn nghị luận là gì? Đặc điểm và phương pháp làm bài văn nghị luận?.
- Văn nghị luận xã hội là gì?
Bàn về một vấn đề, một hiện tượng đời sống, các tư tưởng hay một tác phẩm văn học bằng việc đưa ra các luận điểm, luận chứng, luận cứ để lập luận và chứng minh cho vấn đề nêu ra được sáng tỏ người ta gọi đó là văn nghị luận.
Một bài văn nghị luận có tính thuyết phục phải đưa ra đầy đủ các luận điểm, luận cứ và có ví dụ minh chứng cho luận điểm đã nêu. Văn nghị luận chia thành nghị luận xã hội và nghị luận văn học.Nghị luận xã hội là một thể loại văn học bàn về các vấn đề trong xã hội, chính trị, đạo đức và đời sống. Các đề tài của văn nghị luận xã hội hết sức phong phú, nó bao gồm các vấn đề về tư tưởng, đao lý, các sự việc, hiện tượng tốt- xấu, tích cực- tiêu cực trong cuộc sống thường ngày, đặc biệt là các vấn đề mang tính cấp bách, thời sự như các vấn đề về thiên nhiên, khí hậu, môi trường, các vấn đề hội nhập, toàn cầu hóa. Điều này có nghĩa là ngoại trừ các bài nghị luận văn học ( thể loại văn học với đối tượng là các tác phẩm văn học và các tác giả) thì các thể loại văn bản viết khác đều có khả năng là dạng văn nghị luận xã hội, chính trị.
Nghị luận xã hội có hai dạng bài đó là: Nghị luận về tư tưởng đạo lý và nghị luận về một hiện tượng đời sống.
- Đặc điểm của văn bản nghị luận
Văn nghị luận có thể tồn tại ở nhiều dạng văn bản khác nhau: ý kiến trong cuộc họp, bình luận, phê bình, xã luận... để giải quyết những vấn đề đặt ra trong đời sống.
Trong văn nghị luận có 3 đặc điểm chính như sau:
Thứ nhất, văn nghị luận cần có các luận điểm. Đó là ý chính, quan điểm xuyên suốt cả bài viết.
Thứ hai, bài văn phải có lí lẽ (gồm những đạo lí, lẽ phải đã được thừa nhận), dẫn chứng (gồm các sự việc, số liệu, bằng chứng) làm cơ sở cho luận điểm.
Ví dụ: Mạng xã hội như có ưu điểm là giúp mở rộng các mối quan hệ, con người giao lưu kết nối được nhiều hơn, sự chia sẻ làn truyền những thông tin tích cực. Bên cạnh đó, mạng xã hội cũng có những mặt hạn chế, khiến cho người sử dụng dễ bị xâm phạm quyền riêng tư, bị lừa đảo bởi những trang bán hàng không uy tín...
Thứ ba, một bài văn nghị luận cần phải có sự lập luận, cách chọn lựa, sắp xếp, trình bày các luận điểm, luận cứ theo một trình tự hợp lý, rõ ràng, thuyết phục.
Một bài văn nghị luận gồm có 3 bước lập ý: xác lập luận điểm, tìm luận cứ, xây dựng lập luận. Bố cục của bài văn nghị luận cũng gồm 3 bước: Mở bài (nêu vấn đề); Thân bài (làm sáng tỏ vấn đề bằng những luận điểm phụ, luận cứ; Kết bài (khái quát, khẳng định quan điểm).
- Các phép lập luận đặc trưng
Trong văn nghị luận có phép lập luận chứng minh và phép lập luận giải thích.
Trong văn nghị luận, chứng minh là một phép lập luận đúng những lí lẽ, bằng chứng đã được thừa nhận để làm sáng tỏ quan điểm. Theo đó, các lí lẽ, bằng chứng dùng trong phép lập luận chứng minh phải được lựa chọn, thẩm tra, phân tích thì mới có sức thuyết phục.
Ví dụ 1: Đề bài "Chứng minh tính đúng đắn của câu tục ngữ:
"Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao".
Hướng dẫn làm dạng bài này như sau:
- Mở bài: Giới thiệu câu tục ngữ và khẳng định tính đúng đắn.
- Thân bài:
Thứ nhất: Giải thích nghĩa từng từ "một cây", "ba cây", "chụm lại", "núi cao" và nghĩa cả câu, Mục đích để đề cao sức mạnh của tinh thần đoàn kết và đem lại thành công.
Thứ hai: Chứng minh câu tục ngữ trên thông qua việc xét về lí và xét về thực tế.
Cụ thể:
Xét về lí: Đoàn kết là điều cần thiết để con người có sức mạnh, động lực phấn đấu, không đoàn kết khó có thể đạt được thành công.
Xét về thực tế: Đoàn kết là sức mạnh dẫn đến thành công (đưa ra dẫn chứng về chiến đấu chống giặc ngoại xâm, lao động sản xuất...). Bên cạnh đó, sức mạnh đoàn kết còn giúp con người vững bước vượt qua những khó khăn, thách thức trong cuộc sống (dẫn chứng, chương trình truyền hình "Triệu trái tim - một tấm lòng", "Việc tử tế"...)
- Kết bài: Nêu suy nghĩ về câu tục ngữ và liên hệ bài học rút ra là gì?
Đối với phép lập luận giải thích thì giải thích trong văn nghị luận là làm cho người đọc, người nghe hiểu rõ các tư tưởng, đạo lí, phẩm chất, quan hệ... cần được giải thích nhằm nâng cao nhận thức, trí tuệ, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho con người.
Văn nghị luận có các cách giải thích: Nêu định nghĩa, liệt kê các biểu hiện, so sánh đối chiếu, chỉ ra các mặt lợi và hại, nêu nguyên nhân.
Ví dụ 2: Đề bài "Nhân dân ta có câu tục ngữ "Đi một ngày đàng học một sàng khôn". Hãy giải thích nội dung câu tục ngữ đó.
Hướng dẫn làm dạng bài này như sau:
Bước 1: Triển khai tìm hiểu đề và tìm ý. Cụ thể, yêu cầu của đề là giải thích, vấn đề cần giải thích là "Đi một ngày đàng, học một sàng khôn", lưu ý gạch dưới từ then chốt. Các ý cần triển khai (giải thích nhiều mặt của vấn đề gồm nghĩa đen, nghĩa bóng), liên hệ với các câu ca dao, tục ngữ tương tự. Học sinh lưu ý tra từ điển, suy nghĩ kĩ, hỏi người hiểu biết hơn.
Bước 2: Lập dàn bài.
- Mở bài:
Giới thiệu câu tục ngữ với ý nghĩa sâu xa là đúc kết kinh nghiệm thể hiện khát vọng đi nhiều nơi để mở rộng hiểu biết.
- Thân bài:
Triển khai việc giải thích:
- Nghĩa đen "Đi một ngày đàng" nghĩa là gì? "Một sàng khôn nghĩa" là gì?
- Nghĩa bóng là: Đi đây đó thì mở rộng tầm hiểu biết, khôn ngoan từng trải. Nghĩa sâu: Khát vọng của người nông dân xưa muốn mở rộng tầm hiểu biết. Liên hệ thêm các câu "Đi một buổi chợ, học một mớ môn", "Đi cho biết đó biết đây, ở nhà với mẹ biết ngày nào khôn".
Ở phần này, các em cần thao tác chứng minh: Chứng minh tính đúng đắn của câu tục ngữ này trong đời sống. Tuy nhiên thao tác chứng minh chỉ cần 1-2 dẫn chứng minh họa, còn quan trọng vẫn là thao thác giải thích.
Kết bài: Câu tục ngữ xưa vẫn còn ý nghĩa cho đến ngày hôm nay.
